‘रावणभित्रको राम र रामभित्रको रावण’

मानिसको वास्तविक पहिचान उसको नामले होइन, उसको आचरणले निर्धारण गर्छ । दशैं आउँछ । घरघरमा जमरा उम्रिन्छन्, निधारमा टीका सजिन्छ, आशीर्वादका हात उठ्छन् र चोकचोकमा रावणका पुत्ला जलाइन्छन् । आगोको लप्कासँगै भीडले जयजयकार गर्छ–असत्यमाथि सत्यको विजय भयो, अधर्ममाथि धर्मको विजय भयो !

तर, पुत्ला खरानी भएपछि एउटा प्रश्न बाँकी रहन्छ–के रावण साँच्चै जल्यो ? कि हामीले वर्षौंदेखि रावणको पुत्ला मात्रै जलाउँदै आएका छौं, आफूभित्रको रावणलाई भने झन् सुरक्षित राख्दै आएका छौं ?

अझ अर्को प्रश्न पनि छ–के हामीले कहिल्यै रावणभित्रको रामलाई खोजेका छौं ? के आफूलाई रामको पक्षमा उभिएको ठान्ने हामीले आफ्नै मनभित्र लुकेको रावणलाई चिनेका छौं ? यही प्रश्नले मानिसलाई आफ्नो अनुहारभन्दा भित्रको चरित्र हेर्न बाध्य बनाउँछ ।

रावणभित्रको राम र रामभित्रको रावण ! यो कुनै धार्मिक पात्रलाई अर्को पात्रसँग बराबरीमा राख्ने प्रयास होइन । यो त मानिसभित्र रहने असल र खराब प्रवृत्तिको प्रतीकात्मक चर्चा हो । किनकी मानिसको मन कुनै एउटा रंगले मात्र बनेको हुँदैन । एउटै मानिसभित्र करुणा र क्रूरता, विनम्रता र अहंकार, न्याय र स्वार्थबीच निरन्तर संघर्ष चलिरहेको हुन सक्छ ।

रावणभित्रको राम ः खराब मानिएको मानिसभित्र पनि राम्रा गुण हुन्छन् 
हामी रावणको नाम सुन्नासाथ राक्षस सम्झन्छौं । उसका दश टाउका, विशाल शक्ति, सुनको लंका र सीता हरणको प्रसंग हाम्रो स्मृतिमा आउँछ । तर, के रावणको सम्पूर्ण व्यक्तित्वलाई उसका अपराधले मात्र व्याख्या गर्न सकिन्छ ?

रामायणका विभिन्न परम्परा र कथावर्णनमा रावण विद्वान्, शिवभक्त, तपस्वी, संगीतप्रेमी, पराक्रमी र असाधारण प्रतिभा भएको पात्रका रूपमा पनि चित्रित छ । ऊसँग ज्ञान थियो, साधना थियो, सामथ्र्य थियो र आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढता पनि थियो ।

यी गुणलाई स्वीकार गर्नु भनेको उसका अपराधको समर्थन गर्नु होइन । बरु, मानिसको व्यक्तित्वलाई विवेकपूर्ण ढंगले बुझ्नु हो । 
रावणको जीवनले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ–मानिससँग धेरै राम्रा गुण हुन सक्छन् । तर, ती गुणले उसका गलत कामलाई स्वतः सही बनाउँदैनन् ।

कसैले धेरै पढेको छ भन्दैमा ऊ नैतिक हुन्छ भन्ने छैन । कसैले धर्मको साधना गर्छ भन्दैमा उसको व्यवहार सधै धर्मसम्मत हुन्छ भन्ने छैन । कसैले समाजमा ठूलो योगदान दिएको छ भन्दैमा उसलाई अरूको अधिकार मिच्ने छुट हुँदैन ।

रावणभित्रको राम खोज्नु भनेको उसको ज्ञानबाट सिक्नु, उसको प्रतिभाको मूल्य बुझ्नु र उसका राम्रा गुणलाई ग्रहण गर्नु हो । तर, त्यसका लागि उसको अहंकार, अन्याय र गलत निर्णयलाई पनि गलत भन्न सक्नुपर्छ ।

हाम्रो समाजमा पनि कतिपय मानिस बाहिरबाट खराब देखिए पनि उनीहरूमा सुधार गर्न सकिने गुण, लुकेको प्रतिभा वा अरूलाई सहयोग गर्ने भावना हुन सक्छ । त्यसैले कसैलाई सधैका लागि खराब घोषित गर्नुभन्दा उसको असल पक्ष पहिचान गर्ने र खराब प्रवृत्ति सुधार्ने अवसर दिनु मानवीय दृष्टिकोण हो । तर, याद राखौं–मानिसको असल पक्षको सम्मान गर्नुपर्छ, उसका गलत कामको बहाना बनाउनुपर्दैन ।

रामभित्रको रावण ः असल देखिनु र असल हुनु एउटै होइन 
अब प्रश्नको अर्को पाटो हेरौं । 
हामी रामलाई सत्य, न्याय, मर्यादा र आदर्शको प्रतीक मान्छौं । रामको नाम लिन्छौं, रामका आदर्शको चर्चा गर्छौं र आफूलाई सत्यको पक्षमा उभिएको मानिस ठान्छौं । तर, के रामको नाम लिनासाथ हाम्रो आचरण पनि राममय हुन्छ ?

हामी अरूलाई सत्य बोल्न सिकाउँछौं । तर, आफ्नो स्वार्थका लागि झूट बोल्छौं भने हामीभित्र कुन प्रवृत्ति बलियो छ ? हामी अरूलाई विनम्र हुन उपदेश दिन्छौं, तर आफ्नै अधीनस्थलाई अपमान गर्छौं भने हाम्रो व्यवहारमा कुन चरित्र देखिन्छ ? हामी न्यायको पक्षमा भाषण गर्छौं । तर, आफ्नै मानिसले गल्ती गर्दा ढाकछोप गर्छौं भने हाम्रो न्याय कति निष्पक्ष छ ? यहीँनेर रामभित्रको रावणको प्रतीकात्मक अर्थ खुल्छ । 
जब मानिस आफ्नो राम्रो परिचयमा यति गर्व गर्छ कि उसले आफ्ना कमजोरी हेर्नै छाड्छ, त्यहींबाट उसको पतनको सुरुवात हुन सक्छ । जब ऊ आफूलाई सधै सही ठान्छ र अरूलाई सधै गलत, तब उसको विवेक कमजोर हुन थाल्छ । जब ऊ आफ्नो प्रतिष्ठा जोगाउन सत्य लुकाउँछ, तब उसको आदर्श केवल देखावटी सजावट बन्छ ।

रामको नाम जप्नु ठूलो कुरा होइन; रामका आदर्शअनुसार व्यवहार गर्न सक्नु ठूलो कुरा हो । रावणभित्रको रामले भन्छ–मानिसको असल पक्ष खोज । रामभित्रको रावणले चेतावनी दिन्छ—आफूलाई असल ठान्ने अहंकारबाट सावधान रह । 
यी दुवै प्रश्न अन्ततः हामी आफैतिर फर्किन्छन् । 
सीता हरण गर्ने रावण र स्पर्शको बहाना खोज्ने आधुनिक मानिस ! 
रावणको कथामा एउटा प्रसंग छ, जसले आजको समाजलाई पनि गम्भीर प्रश्न सोध्न सक्छ । 
रावणले सीतालाई अपहरण गरेर लंका पुर्याउनु उनको स्वतन्त्रता र इच्छामाथिको गम्भीर अपराध थियो । यसलाई कुनै पनि तर्कले उचित ठहर गर्न सकिँदैन । तर, रामायणका धेरै लोकप्रिय कथावर्णनमा रावणले सीतालाई आफ्नो बनाउन चाहे पनि उनको सहमतिबिना प्राप्त गर्न नसकेको प्रसंग पाइन्छ । यस विषयमा विभिन्न रामायण परम्परामा विवरण फरक छन् ।

यस प्रसंगलाई आजको समाजसँग जोडेर हेर्दा प्रश्न उठ्छ–हामी आफूलाई आधुनिक, शिक्षित र सभ्य भन्छौं । तर, के हामीले महिलाको इच्छा र सहमतिको वास्तविक अर्थ बुझ्न सकेका छौं ।

कसैले अपहरण नगर्ला, तर बोल्ने बहानामा, सहयोग गर्ने बहानामा, आत्मीयता देखाउने बहानामा वा मित्रताको नाममा कुनै महिलालाई उनको इच्छाविपरीत छुन खोज्छ भने के त्यो सभ्य व्यवहार हो ?

कुनै महिलाले हाम्रो स्पर्श चाहिनन् भने, हामीलाई उनलाई स्पर्श गर्ने अधिकार कसले दियो ?

उनको मौनता सहमति होइन । उनको मुस्कान निमन्त्रणा होइन । उनको मित्रता शारीरिक निकटताको अनुमति होइन । उनको पहिरन, बोली वा व्यवहारलाई आफ्नो इच्छाको पक्षमा व्याख्या गर्ने अधिकार कसैलाई छैन ।

दुर्भाग्य के छ भने, कतिपय अवस्थामा प्रश्न पीडित महिलामाथि उठाइन्छ–‘त्यहाँ किन गयौ ?’, ‘त्यसरी किन बोल्यौ ?’, ‘त्यस्तो लुगा किन लगायौ ?’ तर, आफ्नो व्यवहारमाथि नियन्त्रण राख्न नसक्ने व्यक्तिको जिम्मेवारीलाई पनि उत्तिकै गम्भीरतापूर्वक हेर्नुपर्छ ।

महिलाको सम्मान गर्नु कुनै उपकार होइन, यो आधारभूत मानवीय दायित्व हो । मर्यादा महिलाले मात्र जोगाउनुपर्ने कुरा पनि होइन । पुरुष होस् वा महिला, सबैले एक–अर्काको इच्छा, स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत सीमाको सम्मान गर्नुपर्छ ।

यहाँ एउटा विडम्बना छ–हामी रामको मर्यादाको प्रशंसा गर्र्छौं । तर, आफ्नो व्यवहारमा अरूको मर्यादा बिर्सन्छौं । हामी रावणलाई दोष दिन्छौं, तर आफूभित्रको स्वार्थ र अनियन्त्रित इच्छालाई सामान्य ठान्छौं ।

सभ्यता भनेको कसैलाई छुन सक्ने अवसर पाउनु होइन, अवसर हुँदा पनि अर्को व्यक्तिको इच्छा र सीमाको सम्मान गर्न सक्नु हो । 
दशैंमा रावणको पुतला जलाउने हामीले कहिल्यै आफ्नै व्यवहारको परीक्षा दिएका छौं ? हामीले अरूलाई सभ्यताको पाठ सिकाउँदै गर्दा कसैलाई असुरक्षित त बनाइरहेका छैनौं ?

यी प्रश्न कसैलाई अपमानित गर्न होइनन्, समाजमा सम्मान, सहमति र जिम्मेवारीको संस्कृति बलियो बनाउन हुन् ।

सुनको लंका र हाम्रो अहंकारको महल 
रावणको लंका सुनको थियो भन्ने लोकप्रिय वर्णन छ । वैभव र शक्तिले भरिएको राज्यको स्वामी भएर पनि रावण आफ्नो गलत निर्णयबाट बच्न सकेन । यसले एउटा कुरा सम्झाउँछ–सम्पत्ति र समृद्धिले मानिसको चरित्रको कमी पूरा गर्न सक्दैन ।

आज हाम्रा लंका फरक स्वरूपमा छन् । कसैको ठूलो घर, कसैको महंगो गाडी, कसैको उच्च पद, कसैको सामाजिक प्रतिष्ठा र कसैको प्रभावशाली परिचय ।

यी उपलब्धि आफैमा नराम्रा होइनन् । समस्या तब सुरु हुन्छ, जब मानिसले आफ्नो हैसियतलाई अरूलाई होच्याउने अधिकार ठान्छ, पदलाई नियमभन्दा माथि रहने छुट सम्झन्छ, धनलाई सत्य किन्न सक्ने शक्ति मान्छ र लोकप्रियतालाई आफूले जे गरे पनि सही हुने प्रमाण ठान्छ । 
बाहिरबाट चम्किलो देखिने जीवनभित्र सम्बन्धहरू अपमानले भरिएका हुन सक्छन् । मञ्चमा नैतिकताको भाषण गर्ने मानिस निजी जीवनमा अनैतिक हुन सक्छ । समाजसेवाको परिचय बोकेको व्यक्तिले आफ्नै स्वार्थका लागि अरूको अधिकार मिच्न सक्छ ।

यही त हो रामभित्र लुकेको रावण–बाहिर आदर्शको आवरण, भित्र स्वार्थको शासन । 
मानिसको वास्तविक उचाइ उसको घरको उचाइमा होइन, उसको सोचको उचाइमा हुन्छ । उसको परिचयपत्रमा लेखिएको पदमा होइन, उसको व्यवहारले अरूको मनमा बनाएको स्थानमा हुन्छ ।

हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शत्रु को हो? 
रावणको पतनमा उसको अहंकार र गलत निर्णयको महत्वपूर्ण भूमिका थियो । उसलाई सम्झाउनेहरू थिए, फर्कन सक्ने अवसर पनि थियो । तर, आफ्नै इच्छालाई अन्तिम सत्य ठान्ने प्रवृत्तिले उसको विवेकलाई कमजोर बनायो ।

हामी पनि कतिपय अवस्थामा यस्तै गर्छौं । परिवारले सम्झाउँदा आफ्नो अपमान ठान्छौं । साथीले गल्ती देखाउँदा शत्रु ठान्छौं । समाजले प्रश्न गर्दा आलोचना सहन सक्दैनौं । गल्ती सच्याउनुको सट्टा गल्तीलाई नै सही प्रमाणित गर्न शक्ति खर्च गर्छौं ।

हामीलाई अरूको कमजोरी देख्न सजिलो लाग्छ, किनकी त्यसले आफूलाई राम्रो ठान्ने अवसर दिन्छ । तर, आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्न साहस चाहिन्छ । अरूलाई सुधार्न उपदेश दिन सजिलो छ, आफूलाई सुधार्न अनुशासन चाहिन्छ ।

सायद हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शत्रु सधै बाहिर हुँदैन । कहिलेकाहीं त्यो हाम्रो अहंकार, लोभ, ईष्र्या, प्रतिशोध र स्वार्थका रूपमा आफ्नै मनभित्र बसेको हुन्छ ।

जसले आफ्नै कमजोरी चिन्न सक्दैन, उसले अरूको कमजोरीमाथि गरेको विजयलाई आफ्नो महानता ठान्नु भ्रम मात्र हो । 
त्यसैले रामभित्रको रावणलाई चिन्नु भनेको आफूलाई दोषी ठहर गर्नु मात्र होइन; आफूलाई सुधार्ने बाटो खोल्नु पनि हो ।

राम कहाँ छन्, रावणलाई हराउन ? 
हामी रावणलाई हराउन राम खोज्छौं । तर, रामलाई सत्य, न्याय, संयम, करुणा र कर्तव्यका प्रतीकका रूपमा बुझ्ने हो भने राम खोज्न धेरै टाढा जानुपर्दैन ।

जब हामी अन्यायको विरोध गर्छौं, त्यहाँ रामका आदर्श जीवित हुन्छन् । जब हामी कमजोरको पक्षमा उभिन्छौं, त्यहाँ रामको मर्यादा देखिन्छ । जब हामी आफ्नो इच्छामाथि नियन्त्रण राख्छौं, अरूको अधिकारको सम्मान गर्छौं र गल्ती स्वीकार गरेर आफूलाई सुधार्छौं, तब हामी रामको बाटो पछ्याइरहेका हुन्छौं ।

रावणलाई गाली गर्नुअघि आफ्नै अहंकार जाँचौं । समाज परिवर्तनको कुरा गर्नुअघि आफ्नो सानो संसारमा सम्मान, इमानदारी र मर्यादाको अभ्यास गरौं ।

घरमा अभिभावकले बालबालिकासँग गर्ने व्यवहारमा राम खोजौं । विद्यालयमा शिक्षकले विद्यार्थीलाई दिने सम्मानमा राम खोजौं । कार्यालयमा शक्तिशालीले कमजोरलाई गर्ने व्यवहारमा राम खोजौं । सार्वजनिक जीवनमा पदमा बसेको व्यक्तिले गर्ने निर्णयमा राम खोजौं । 
त्यसै गरी जहाँ अपमान छ, अन्याय छ, झूट छ, स्वार्थका लागि अरूको अधिकार मिचिएको छ–त्यहाँ रावणका प्रवृत्तिहरू देख्न सकिन्छ । 
तर, अरूलाई रावण घोषणा गर्नुअघि एउटा कुरा सम्झौं–हामी आफै पनि त्रुटिरहित छैनौं । उद्देश्य अरूलाई दानवीकरण गर्नु होइन; गलत प्रवृत्तिलाई चिन्नु र सुधार्नु हो ।

पुतला होइन, प्रवृत्ति बदलौं 
दशैंमा रावणको पुत्ला जलाउनु एउटा साँस्कृतिक परम्परा हो । यसको आफ्नै प्रतीकात्मक महत्व छ । तर, प्रतीकको अर्थ बुझिएन भने परम्परा कर्मकाण्डमा सीमित हुन सक्छ ।

हामीले पुत्ला जलाउँदा आफ्नो अहंकार पनि त्याग्ने संकल्प गर्यौं भने उत्सव अझ अर्थपूर्ण हुन्छ । झूट त्याग्यौं भने सत्यको विजय हुन्छ । अन्याय गर्न छाड्यौं भने धर्मको विजय हुन्छ । महिलाको सम्मान र सहमतिको कदर गर्यौं भने मर्यादाको विजय हुन्छ । आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको अधिकार स्वीकार गर्यौं भने मानवताको विजय हुन्छ ।

रावणको पुत्ला एक दिन जल्छ । तर, मानिसभित्रको रावणलाई बदल्न निरन्तर प्रयास चाहिन्छ । त्यसका लागि ठूलो मञ्च, ठूलो भाषण वा ठूलो पद आवश्यक पर्दैन।  आवश्यक हुन्छ–आफ्नो गल्ती देख्न सक्ने आँखा, त्यसलाई स्वीकार गर्न सक्ने साहस र सुधार्न सक्ने इमानदारी । 
आफूभित्रको रामलाई बलियो बनाउनु भनेको अरूलाई आफूभन्दा खराब ठान्नु होइन । आफूभित्रको रावणलाई कमजोर बनाउनु भनेको आफ्ना गल्तीप्रति सजग रहनु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु र गलत बाटोमा पुगेपछि फर्कने साहस राख्नु हो ।

अन्तिम प्रश्न ः मभित्र राम कति, रावण कति ? 
मानिस पूर्ण रूपमा असल वा पूर्ण रूपमा खराब भनेर सजिलै छुट्याउन सकिने प्राणी होइन । हामीभित्र राम्रा र नराम्रा दुवै प्रवृत्ति हुन सक्छन् । तर, कुन प्रवृत्तिलाई बलियो बनाउने भन्ने निर्णयमा हाम्रो भूमिका हुन्छ ।

रावणभित्रको रामले हामीलाई सम्झाउँछ–कसैको खराब पक्ष मात्र नहेर, उसका राम्रा गुणबाट पनि सिक । 
रामभित्रको रावणले हामीलाई चेतावनी दिन्छ–आफूलाई असल ठानेर आत्मसमीक्षा गर्न नछाड । 
एउटाले अरूको असल पक्ष चिन्न सिकाउँछ; अर्कोले आफ्नै कमजोरी चिन्न बाध्य बनाउँछ ।

त्यसैले यस दशैंमा अरूको पुत्ला जलाउँदै गर्दा एकपटक आफ्नै मनभित्र हेरौं । कतै हाम्रो व्यवहारले कसैलाई पीडा त दिएको छैन ? कतै हाम्रो अहंकारले सम्बन्धहरू त भत्काएको छैन ? कतै हाम्रो स्वार्थले अरूको अधिकार त मिचेको छैन ?

रावणको पुत्ला जलाउने हातभन्दा आफ्नै अवगुण बदल्ने मन ठूलो हुन्छ । 
किनकी राम हुनु भनेको रामको नाम लिनु मात्र होइन, सत्य, न्याय, करुणा र मर्यादालाई व्यवहारमा उतार्नु हो । रावण हुनु भनेको रावणको नाम धारण गर्नु होइन, अहंकार, अन्याय र स्वार्थलाई आफ्नो जीवनको मालिक बनाउनु हो ।

त्यसैले यस दशैंमा अरूभित्रको रावण खोज्नुअघि आफूभित्रको रावण चिनौं । अरूभित्रको रामलाई पनि देख्न सिकौं । आफ्ना असल गुणलाई बलियो बनाऔं र आफ्ना खराब प्रवृत्तिलाई सुधार्ने साहस गरौं ।

अन्ततः विजय कसको हुन्छ भन्ने कुरा नामले होइन, हाम्रो आचरणले निर्धारण गर्छ । 
यसपटक रावणको पुत्ला मात्र होइन, आफूभित्रको अहंकार पनि जलाऔं । रामको जयजयकार मात्र होइन, रामका आदर्शलाई व्यवहारमा उतारौं । 
अनि एकपटक आफ्नै मनलाई सोधौं–‘मभित्रको रामलाई कति बलियो बनाएको छु, र मभित्रको रावणलाई बदल्न के गरिरहेको छु ?’