व्यस्त जीवन, शान्त मन : मनसँग मित्रता गाँस्ने आन्तरिक यात्रा

भगवान् बुद्धले भन्नुभएझैं हाम्रो मन नै हाम्रो स्वर्ग र नर्कको वास्तविक निर्माता हो । तर, आजको अत्याधुनिक डिजिटल युगमा हामी बाहिरी संसार सुधार्न यति व्यस्त छौं कि आफैभित्र एउटा अशान्त नर्क निर्माण भइरहेको पत्तै पाउँदैनौं । मानव अस्तित्वको सबैभन्दा रहस्यमयी, शक्तिशाली र गतिशील तत्व नै मन हो । सृष्टिमा मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा फरक र श्रेष्ठ बनाउने प्रमुख कडी बाहिरी भीडभाड वा भौतिक संरचना मात्र नभएर यो चेतना र मनको अद्वितीय उपस्थिति नै हो ।

पूर्वीय दर्शनदेखि आधुनिक मनोविज्ञानसम्म आइपुग्दा मनलाई नै मानव जीवनको सुख, दुःख, सफलता र असफलताको केन्द्र मानिएको छ । संसारका हरेक धार्मिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक चिन्तनहरूले मनको गति र प्रकृतिको व्याख्या गर्न खोजेका छन् । तर, विडम्बना नै भन्नुपर्छ, यही शक्तिशाली मन आजको आधुनिक युगमा सबैभन्दा बढी उपेक्षित र अशान्त बन्न पुगेको छ ।

चौबीसै घण्टा मेसिनझैं दौडिरहेको यो व्यस्त संसारमा हामी सबै कुनै न कुनै जिम्मेवारी, काम, पेशा र सामाजिक सम्बन्धको जटिल तानाबानामा बेरिएका छौं । बिहान आँखा खुलेदेखि राती ननिदाउञ्जेलसम्म हाम्रो दिमाग निरन्तर अरूकै बारेमा सोचिरहेको हुन्छ । कार्यालयको कामको चाप, परिवारको अन्तहीन जिम्मेवारी, साथीभाइको अपेक्षा र सामाजिक सञ्जालको भर्चुअल संसारको कृत्रिम भीडभाडमा हामीले जसलाई सबैभन्दा बढी भुल्छौं र बेवास्ता गर्छौं, त्यो व्यक्ति अरू कोही नभएर हामी आफै हौं ।

हामी जन्मिएदेखि मृत्युपर्यन्त बाहिरी संसारमा अनेकौं नाता–सम्बन्ध गाँस्छौं, अनगिन्ती साथीभाइ बनाउँछौं र एक्लोपनबाट बच्नका लागि विभिन्न सामाजिक समूहहरूको हिस्सा बन्छौं । तर, यो जीवनको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास हो कि हामी चौबीसै घण्टा, हरेक पल र हरेक श्वाससँगै रहने आफ्नै मनसँग भने सधै अपरिचित र टाढा रहिरहन्छौं ।

मनः मित्र कि शत्रु ? 
श्रीमद्भगवद्गीतामा भनिएको छ कि जसले आफ्नो मनलाई वशमा पारेर मित्र बनाउन सक्यो, उसको मन नै उसको परम हितैषी बन्दछ । तर, जो आफ्नै मनको दास बन्यो वा जसले मनलाई बुझ्न सकेन, उसको मन नै उसको सबैभन्दा ठूलो र खतरनाक शत्रु साबित हुन्छ । बाहिरी संसारका आफन्त र साथीहरू परिस्थिति अनुकूल हुँदा नजिक हुने र प्रतिकूल हुँदा टाढिने खालका हुन सक्छन् । तर, हाम्रो आफ्नै मन एउटा यस्तो शाश्वत हिस्सेदार हो, जसले जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि हाम्रो साथ छोड्दैन ।

मानिस भौतिक रूपमा संसारका सारा सुखसुविधा र सम्पन्नताले भरिपूर्ण देखिए पनि मानसिक रूपमा रित्तो, दुःखी र उदास महसुस गरिरहेका छन् । त्यसैले वर्तमान समयमा आफैलाई समय दिनु कुनै बिलासिता वा सोख नभएर एउटा अनिवार्य र जीवनरक्षक आवश्यकता हो, जसलाई हामी ‘मे–टाइम’ भन्दछौं । आफैलाई समय दिनु भनेको स्वार्थी हुनु होइन, यो आफ्नो मानसिक, शारीरिक र आध्यात्मिक स्वास्थ्यलाई पुनः ऊर्जावान् र जीवन्त बनाउने मानवीय प्रक्रिया हो । जसरी एउटा निरन्तर गुडिरहेको गाडीलाई निश्चित दुरी पार गरेपछि इन्धन, विश्राम र मर्मतको उत्तिकै आवश्यकता पर्छ, त्यसै गरी मानव शरीर र मस्तिष्कलाई पनि नयाँ उर्जाका साथ ब्युँतिनका लागि एकान्त, शान्ति र आत्म–समयको खाँचो पर्छ ।

एक्लोपन भर्सेज एकान्त 
धेरै मानिसहरू आफैलाई समय दिनु वा मनसँग संवाद गर्नु भनेको एक्लोपनको सिकार हुनु वा सामाजिक रूपमा अलग भएर बस्नु हो भन्ने ठानेर ठूलो भ्रममा परेका हुन्छन् । तर, एक्लोपन र एकान्तमा आकाश–पातालको फरक छ । एक्लोपनमा एउटा अज्ञात छटपटी, निरसता र भित्री रित्तोपनको भावना लुकेको हुन्छ भने आफैलाई दिइने समय अर्थात् एकान्तमा अद्भुत शान्ति, मानसिक सन्तुष्टि र सिर्जनाको दियो बलिरहेको हुन्छ । एक्लोपन एउटा मानसिक पीडाको अवस्था हो, जहाँ मानिस भीडमा भएर पनि कसैसँग जोडिन नसकेको महसुस गर्छ । यसको विपरीत, एकान्त एउटा अलौकिक आनन्द र उत्सवको अवस्था हो, जहाँ मानिस अरू कोही नहुँदा पनि आफ्नै मनको सामीप्यतामा परम तृप्तिको अनुभव गर्छ । 
‘मेरो समय’ यस्तो सुन्दर र स्वतन्त्र समय हो जहाँ आफूमाथि कुनै प्रकारको बाह्य दबाब, सामाजिक मापदण्ड वा अरूको अपेक्षाको भारी हुँदैन । यस अवस्थामा केही गर्नैपर्छ वा समाजलाई केही देखाउनै पर्छ भन्ने बन्धन हुँदैन । यस क्षणमा मानिस केवल आफ्नो श्वास, अन्तःस्करणको विचार र अस्तित्वसँग एकाकार हुन पुग्छ । आफ्नो मनपर्ने कुनै रचनात्मक काम गरेर वा केही नगरीकन केवल मौन र शान्त बस्नु नै आफैलाई समय दिनुको वास्तविक आनन्द र परम सत्य हो । जब हामी आफ्नो मनलाई साथी बनाउँछौं, तब हामी एक्लै हुँदा पनि कहिल्यै एक्लो महसुस गर्दैनौं ।

उपेक्षाको गम्भीर मूल्य 
आजको अत्याधुनिक डिजिटल र प्राविधिक युगमा मानिस शारीरिक रूपमा घरको चार पर्खालभित्र सुरक्षित भए पनि मानसिक रूपमा कहिल्यै एकान्त वा शान्त हुन पाएको छैन । स्मार्टफोनको एउटा सानो र सामान्य नोटिफिकेसनले हाम्रो ध्यान र एकाग्रतालाई क्षणभरमै खण्डित गरिदिन्छ । हामी अरूको जीवन कस्तो चलिरहेको छ, कसले के खायो, को कहाँ घुम्न गयो भनी हेर्न र मूल्यांकन गर्न यति व्यस्त छौं कि आफ्नो भित्री जीवनमा कस्तो आँधीबेहरी र उथलपुथल भइरहेको छ भन्ने कुराको पत्तो नै पाउँदैनौं । यही अन्धाधुन्ध दौडधुपले गर्दा आज आधुनिक समाजमा डिप्रेसन, एन्जाइटी, गम्भीर मानसिक तनाव र कार्यगत थकान जस्ता जटिल समस्याहरू महामारीका रूपमा फैलिरहेका छन् । यदि हामीले निरन्तर आफ्नो स्वास्थ्य र भावनाको उपेक्षा गरिरह्यौं र एउटा मेसिनझैं केवल उत्पादन र काममा मात्र केन्द्रित भइरह्यौं भने, ढिलोचाँडो यसको गम्भीर मूल्य हाम्रो शरीर र मनले चुकाउनुपर्ने हुन्छ ।

आफैलाई समय नदिँदा मानिसले विस्तारै आफ्ना भावनाहरूमाथिको नियन्त्रण गुमाउन थाल्छ, जसका कारण सानो–सानो कुरामा झँको लाग्ने, बिनाकारण रिस उठ्ने र परिवारका सदस्यहरू वा सहकर्मीहरूमाथि चिड्चिडिने समस्या बढ्छ । शारीरिक रूपमा पनि अनिद्रा, पुराना रोगहरू बल्झिने, टाउको दुखाइ, अपच र उच्च रक्तचाप जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरूले सताउन थाल्छन् । जीवनमा एक किसिमको भयानक शून्यता र निरसता छाउँछ, जसले गर्दा आफू किन बाँचिरहेको छु वा यो सबै दौडधुप कसका लागि हो भन्ने जस्ता उदास र नकारात्मक विचारहरूले घेर्न थाल्छन् । आफूभित्र सकारात्मक उर्जा र आत्म–प्रेमको अभाव भएपछि अरूको हेरचाह गर्नु वा कसैसँग कुराकानी गर्नु समेत बोझ जस्तो लाग्न थाल्छ र विस्तारै वर्र्षौंदेखिका सुन्दर पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धहरूमा तितोपन र दुरी आउन थाल्छ ।

शान्त मन, उच्च उत्पादकत्व 
जब हामी आफ्नो लागि केही अमूल्य पल छुट्याउँछौं, यसले हाम्रो जीवनका विभिन्न आयामहरूमा जादुमयी र सकारात्मक प्रभाव पार्न थाल्छ । मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले हेर्दा यसले शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोनको मात्रालाई तीव्र रूपमा घटाइ मनलाई शान्त गराउँछ र मस्तिष्कलाई विश्राम दिन्छ, जसले गर्दा मानसिक रोगहरूको जोखिम निकै न्यून भएर जान्छ । निरन्तरको कोलाहल, सहरी व्यस्तता र सामाजिक होहल्लाबाट केही समय टाढा रहँदा मस्तिष्कले नयाँ, मौलिक र नवीन विचारहरू सिर्जना गर्ने खुला ठाउँ पाउँछ, जसले मानिसभित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको रचनात्मकता र क्षमतालाई ब्युँझाउँछ । यस्तो एकान्तमा मानव जीवनको वास्तविक लक्ष्य के हो, आफू कुन दिशातिर जाँदैछु र आफ्ना कमजोरी तथा सबल पक्षहरू के–के हुन् भन्ने कुराको गहिरो आत्मबोध र वैचारिक स्पष्टता प्राप्त हुन्छ ।

जब हामी आफैभित्र खुसी, शान्त र सन्तुष्ट हुन्छौं, तब मात्र अरूलाई पनि निस्वार्थ प्रेम, आदर र गुणस्तरीय समय दिन सक्छौं, जसले पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धहरूलाई अझ प्रगाढ र मधुर बनाउँछ । उचित आराम र आत्म–समयपछि मस्तिष्क फ्रेस र ऊर्जावान् हुने भएकाले यसले मानिसको काम गर्ने क्षमता, निर्णय लिने शक्ति र समग्र उत्पादकत्वमा समेत दोब्बर वृद्धि ल्याउँछ । जब मन आफ्नो साथी बन्छ, तब बाहिरी संसारमा आउने उतारचढाव, असफलता, निन्दा वा प्रशंसाले मानिसलाई सजिलै डगमगाउन सक्दैन । जीवनमा जतिसुकै ठूलो आँधीबेहरी आए पनि आन्तरिक रूपमा सुरक्षित र शान्त रहने एउटा अभेद्य किल्ला तयार हुन्छ र मानिसमा संकटहरूको सामना गर्ने अभूतपूर्व धैर्यता र साहस पैदा हुन्छ ।

डिजिटल डिटक्स र सजगता 
मानिसहरूको प्रायः एउटै साझा गुनासो हुने गर्छ कि उनीहरू आफैलाई समय दिन त चाहन्छन् तर, समय नै मिल्दैन । वास्तवमा समय कसैलाई पनि सित्तैमा वा उपहारमा मिल्दैन, बरु यसलाई आफ्नो प्राथमिकताका आधारमा सचेत भएर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । आफैलाई समय दिनका लागि दिनभरीको सबै काम छोडेर घरबार त्यागी जंगल वा पहाडतिरै जानुपर्छ भन्ने छैन, दैनिक जीवनका साना–साना बानीहरूमा सुधार गरेर नै यसको सुरुवात गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, दिनको कम्तीमा आधा घण्टा मात्र भए पनि मोबाइल, ल्यापटप र सामाजिक सञ्जालबाट पूर्ण रूपमा टाढा बस्ने डिजिटल डिटक्सको बानी बसाल्न सकिन्छ, जसले मस्तिष्कलाई सूचनाको अत्यधिक भारबाट जोगाउँछ । दैनिक केही मिनेट सजिलो आसनमा बसेर आफ्नो श्वासप्रश्वासको गतिलाई महसुस गर्दै ध्यान केन्द्रित गर्दा वा पूर्ण रूपमा मौन बस्दा मनका अशान्त विचारहरू आफै हराएर जान्छन् । 
ध्यान गर्नु भनेको विचारहरूलाई जबर्जस्ती रोक्नु होइन, बरु मनको आँगनमा आउने र जाने विचारहरूलाई बिनाकुनै निर्णय केवल साक्षी बनेर नियाल्नु हो । हामी दिनभरीमा समाजका अन्य मानिसहरूसँग जति कुरा गर्छौं, त्योभन्दा हजारौं गुणा बढी कुरा आफैभित्र गरिरहेका हुन्छौं, जसलाई आन्तरिक संवाद भनिन्छ । यदि यो आन्तरिक संवादमा सधै आफैलाई गाली गर्ने, हीनताबोध गराउने वा अरूसँग तुलना गरेर कमजोर देखाउने प्रवृत्ति छ भने हामी आफैँले आफैभित्र एउटा शत्रु पालेर बाँचिरहेका हुन्छौं । मनलाई साथी बनाउने पहिलो कदम नै आफैप्रति कृपालु हुनु हो र मेरो प्रतिष्पर्धा मेरो हिजोको रूपसँग मात्र हो भन्ने सत्यलाई हृदयङ्गम गर्नु हो ।

डायरी लेखन र प्रकृति 
आफ्ना भावनाहरूलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्नका लागि डायरी लेख्ने वा भावनालाई सिर्जनात्मक रूपमा व्यक्त गर्ने बानीले पनि मन सफा गर्ने अचुक औषधिको काम गर्छ । जब हामी मनमा गुम्सिएका कुराहरूलाई कागजको पानामा उतार्छौैं, तब मनको बोझ हल्का हुन्छ । व्यस्तताका कारण बाल्यकालदेखि छुटेका चित्रकला, संगीत, डायरी लेखन वा पुस्तक पठन जस्ता रुचीहरूलाई पुनः ब्युँझाएर पनि आत्म–समयको सही सदुपयोग गर्न सकिन्छ । बिहान वा बेलुकाको समयमा पार्कमा टहल्नु, घरको सानो बगैचाका बोटबिरुवामा पानी हाल्नु वा छतमा बसेर अस्ताउँदो सूर्य र खुला आकाशलाई हेर्दै प्रकृतिसँग सामीप्यता साट्नुले मनलाई गहिरो आध्यात्मिक आनन्द दिन्छ । कहिलेकाहीं केही पनि नगरी आनन्दले शान्त स्थानमा कुर्सीमा बस्नु, एक कप चिया वा कफीको चुस्की लिनु र मस्तिष्कलाई कुनै सांसारिक सोचको भारी नबोकाउनु नै सबैभन्दा ठूलो मानसिक थेरापी बनिदिन्छ । पूर्वीय वैदिक र बौद्ध दर्शनले सधै बहिर्मुखी यात्राबाट थाकेको मानव चेतनालाई अन्तर्मुखी बनाउन र आफैभित्र फर्कन जोड दिएका छन् । प्रकृतिसँगको निकटता, शान्त वातावरणमा गरिने हिँड्डुल वा संगीतको गहिरो श्रवणले मनसँगको मित्रतालाई झन् गाढा र न्यानो बनाउँछ । 
 
आत्म–प्रेम नै वास्तविक सार्थकता 
आफैलाई दिइने समय वा मनसँगको मित्रता कुनै बिलासिता, फजुल खर्च वा स्वार्थ होइन, यो त आत्म–सम्मान, आत्म–हेरचाह र आत्म–रक्षाको एउटा अपरिहार्य एवं सर्वोत्तम रूप हो । जबसम्म हाम्रो आफ्नै घैटो ऊर्जा, शान्ति र खुसीले भरिँदैन, तबसम्म हामी अरूको जीवनमा खुसीको रंग भर्न वा कसैलाई साँचो सहयोग गर्न सक्दैनौं । अरूलाई माया गर्नु र आदर गर्नुअघि आफैलाई माया गर्न, आफ्ना भावनाहरूलाई सुन्न र आफ्नो शरीरको आवश्यकतालाई बुझ्न सिक्नुपर्छ ।

संसारका सबैभन्दा ठूला सम्पत्ति भनेका आफ्नै स्वस्थ शरीर र शान्त मन हुन् भन्ने कुरालाई कहिल्यै बिर्सनुहुँदैन । त्यसैले आजै र अहिलैदेखि नै आफ्नो दैनिक कार्यतालिकामा थोरै समय भए पनि ‘मेरो समय’ का लागि पूर्ण रूपमा सुरक्षित राखौं । आफ्ना सारा जिम्मेवारी, चिन्ता र भोलिका योजनाहरूलाई केही बेरका लागि पन्छाएर आफैसँग संवाद गरौं, आफ्ना गल्तीहरूलाई क्षमा गरौं, आफैंलाई अंगालौँ र आफ्नो अस्तित्वको उत्सव मनाऔं, किनभने यो सुन्दर जीवन हाम्रो हो र यसको पहिलो हकदार तथा संरक्षक पनि हामी आफै हौं । जब मन र आत्माको यो आन्तरिक मिलन सम्भव हुन्छ, तब जीवन एउटा सुन्दर संगीत जस्तै सुमधुर, प्रवाहपूर्ण र सार्थक बन्न पुग्छ र हामी कुनै बाहिरी सहाराको वैशाखी बिना नै जीवनको महायात्रालाई अत्यन्तै हाँसिलो, उज्यालो र अर्थपूर्ण रूपमा अगाडि बढाउन सक्छौं ।