Deep State :‘अदृश्य सत्ता, देखिने शासन’

लोकतन्त्रमा हामी चुनाव देख्छौं, सरकार देख्छौं, मन्त्री–प्रधानमन्त्री देख्छौं । तर, धेरैपटक जनताले सोच्ने गर्छन् – ‘सरकार फेरियो । तर, नीतिकिन उस्तै छ?’ ‘नेता बदलिए, तर निर्णय किन उही दिशामा जान्छ?’ यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा एउटा शब्द अगाडि आउँछ–

Deep State (गहिरो राज्य/अदृश्य सत्ता)

Deep State कुनै औपचारिक संस्था होइन । न त संविधानमा लेखिएको शक्ति। यो राज्यभित्रै लुकेको, तर अत्यन्त प्रभावशालीशक्ति–सञ्जाल हो, जसले निर्वाचित सरकारभन्दा पर बसेर नीति, सुरक्षा, अर्थतन्त्र र सत्ता सन्तुलनमाप्रभाव पार्छ ।

Deep State भनेको के हो?

Deep State भन्नाले राज्यकाती स्थायी, शक्तिशाली र प्रायः जवाफदेही नहुने संरचनातथा व्यक्तिहरूको नेटवर्क जनाउँछ, जसले ः निर्वाचित सरकार आए–गए पनि दीर्घकालीन नीति र निर्णयमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा निर्णायक प्रभाव राख्छ ।

सरल भाषामा Deep State भनेको ‘सरकारभन्दा पनि बलियो, तर जनताले नदेख्ने सत्ता’हो ।यसमा सामान्यतः को–को पर्न सक्छन् ?
उच्च सैन्य अधिकारी
गुप्तचर संस्था
(स्थायी सचिव, मुख्यप्रशासक)
न्यायीकशक्ति भित्रका प्रभावशाली व्यक्ति
ठूला व्यापारी–उद्योगपति
अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति र दातृ निकायसँग गहिरो सम्बन्ध भएका समूह
मिडिया र बौद्धिक क्षेत्रका केही प्रभावशाली पात्र
यी सबै एउटै टेबलमा बसेर षड्यन्त्र गर्छन् भन्ने होइन, तर समान स्वार्थ, सुरक्षा र सत्ता संरक्षणको दिशामा काम गर्छन् ।

Deep State को इतिहास : उत्पत्तिदेखि आजसम्म
सुरुवात : ओटोमन साम्राज्य

Deep State को अवधारणा पहिलोपटक टर्की (ओटोमन साम्राज्य) मा प्रयोग भएको मानिन्छ ।
सेना
गुप्तचर
नोकरशाही
यी तीनको गठजोडले निर्वाचित सरकारभन्दा माथि बसेर निर्णय गर्थे ।

शीतयुद्ध काल (Cold War)

अमेरिका र सोभियत संघबीचको शीतयुद्धले  Deep State लाई विश्वव्यापी बनायो ।

CIA, KGB जस्ता गुप्तचर संस्थाहरू
लोकतन्त्रको नाममा, तर छायाँ युद्ध
तख्तापलट, कू, प्रोक्सी युद्ध
आधुनिकयुग

आज Deep State

डिजिटल निगरानी
आर्थिक नियन्त्रण
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू

(IMF, World Bank, NATO, WTO)

मार्फत अझै परिष्कृत रूपमा सक्रिय छ ।

नेपालमा Deep State : अवस्था, पात्र र प्रभाव

नेपालमा Deep State छ कि छैन?

छ । तर फरक स्वरूपमा ।

नेपालमा Deep State एकीकृत संरचनाभन्दा बढी छरिएको, समूहगत र स्वार्थ–आधारित छ।

नेपालका सम्भावित Deep State शक्ति–केन्द्र

⚫उच्च प्रशासनिक संयन्त्र
स्थायी सचिव
संवैधानिक निकायका प्रमुख
दशकौं एउटै सिस्टममा बसेका अधिकारी
⚫ सुरक्षा संयन्त्र
सेना
प्रहरी
राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग
⚫ राजनीतिक दलभित्रका ‘स्थायीशक्ति’
चुनावन जिते पनि नीति नियन्त्रण गर्ने
पार्टीभित्रै अदृश्य केन्द्र
⚫व्यापारिक–ठेकेदार नेटवर्क
ठूला ठेक्का
नीति निर्माणमा प्रभाव
मिडिया नियन्त्रण

⚫विदेशीप्रभाव
भारत, चीन, अमेरिका
दातृनिकाय
कूटनीतिक दबाब
३ वर्तमानमा नेपालमा Deep State को प्रभाव
सरकार परिवर्तन छिटोछिटो हुनु
ठूला नीति कार्यान्वयन नहुनु
भ्रष्टाचार मुद्दा छानिनु तर निष्कर्ष ननिस्कनु
सुरक्षा र कूटनीतिमा निरन्तर अस्पष्टता

👉निर्वाचित सरकारभन्दा स्थायी संरचना बलियो देखिनु ।
जनताको बुझाइ
‘सबै नेता उस्तै हुन्’
‘देशअरूले चलाइरहेका छन््’
‘भोटले केही बदलिँदैन’
राजनीतिज्ञहरूको बुझाइ
केहीले स्वीकार्छन्
केहीले प्रयोग गर्छन्
केही यसैको शिकार बन्छन्

विश्वस्तरमा Deep State स्वरूप र प्रभाव
अमेरिका

CIA, Pentagon, Big Tech, Military–Industrial Complex

राष्ट्रपति बदलिए पनि विदेशनीति उस्तै
पाकिस्तान

सेना नै Deep State
प्रधानमन्त्री शक्तिहीन
टर्की
सेनाको ऐतिहासिक भूमिका
अहिले स्वरूप परिवर्तन
भारत

Bureaucracy = Security + Corporate Nexus

निर्वाचित सरकारसँग सहकार्य र द्वन्द्व
चीन

Deep State भन्दा एकीकृत पार्टी–राज्य
फरक मोडल, तर शक्तिकेन्द्रित

Deep State का फाइदा, बेफाइदा र निष्कर्ष

सम्भावित फाइदा
✔ राज्यको निरन्तरता
✔ राष्ट्रिय सुरक्षा
✔ दीर्घकालीननीति स्थायित्व
✔ अराजकता रोकथाम

गम्भीर बेफाइदा
❌लोकतन्त्रकमजोर
❌जनताको मत अवमूल्यन
❌पारदर्शीताको अभाव
❌ भ्रष्टाचार संरक्षण
❌ सुधारवादी नेतृत्वको हत्या (राजनीतिक वा चरित्रगत)

निष्कर्ष : Deep State लाई बुझ्ने, नकी अन्धविश्वास गर्ने
Deep State कुनै कल्पना मात्र होइन,
तर, सबै समस्याको एउटै कारण पनि होइन।

👉 समस्या Deep State को अस्तित्व होइन,
समस्यायसको अनियन्त्रित शक्ति हो ।
नेपालकालागि बाटो
संस्थागत पारदर्शीता
बलियो संसद
स्वतन्त्र न्यायपालिका
सचेत नागरिक
प्रश्नगर्ने मिडिया
जब जनता सचेत हुन्छन्,
Deep State पनि जवाफदेही बन्न बाध्य हुन्छ ।